Zawiercie stawia na naturę: rusza ochrona Stawów Holenderskiego za 9,6 mln zł

Stawy Holenderskiego w Zawierciu mają przestać być tylko „ładnym miejscem na spacer” i stać się sercem miejskiej ochrony przyrody. Gmina uruchamia duży projekt nastawiony na bioróżnorodność, retencję i edukację w terenie – z wyraźnym założeniem: najpierw ekosystem, dopiero potem rekreacja. Na realizację zadania miasto pozyskało 7 278 188,14 zł wsparcia, a całkowity koszt przedsięwzięcia to 9 624 185,77 zł.

Inwestycja prowadzona jest w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021 2027. Projekt nosi nazwę „Ochrona przyrody i bioróżnorodności na obszarze stawów Holenderskiego w Gminie Zawiercie” i jest jednym z dwóch dużych działań ekologicznych, które gmina rozpoczęła równolegle. W przypadku Stawów Holenderskiego skala jest największa, bo dotyczy miejsca, gdzie woda, zadrzewienia i nieurządzona zieleń tworzą naturalną enklawę w miejskim otoczeniu.

Stawy Holenderskiego: zamiast „parkowej przebudowy” – ochrona siedlisk

Założenia projektu nie idą w stronę typowego parku o uporządkowanej, intensywnie zagospodarowanej przestrzeni. Priorytetem ma być zachowanie możliwie naturalnego krajobrazu, a więc ochrona tego, co już stanowi o wartości tego obszaru: zbiorników wodnych, wilgotnych fragmentów terenu oraz drzew i krzewów będących schronieniem dla ptaków i drobnych zwierząt.

„Stawy Holenderskiego nie będą traktowane wyłącznie jako teren rekreacyjny. Najważniejszym założeniem projektu jest ochrona lokalnego ekosystemu i zwiększenie bioróżnorodności.”

UM Zawiercie

W praktyce oznacza to działania, które mają wzmocnić przyrodnicze funkcje stawów i stworzyć warunki do spokojnego bytowania ptaków, bezkręgowców i drobnej fauny. Miasto zapowiada, że teren ma być udostępniany mieszkańcom „rozsądnie” – tak, by człowiek korzystał, ale nie dominował. To podejście wpisuje się w rosnące znaczenie miejskich wysp zieleni i wody, które poprawiają jakość życia oraz wzmacniają odporność miast na skutki upałów i suszy.

Co powstanie nad wodą? Monitoring, edukacja i dojścia dla służb

Zakres inwestycji obejmuje rewitalizację zieleni nieurządzonej oraz samych zbiorników wodnych. Wśród planowanych zmian ważne miejsce zajmuje infrastruktura, która ma służyć nie tylko spacerom, ale przede wszystkim opiece nad obszarem, jego obserwacji i działaniom ochronnym.

• Powstanie infrastruktura wspierająca monitoring przyrodniczy oraz prowadzenie działań ochronnych.
• Zaplanowano utwardzone ciągi piesze, które mają umożliwić dostęp służbom konserwacyjnym i ułatwić prace pielęgnacyjne.
• Pojawią się miejsca obserwacji przyrody oraz przestrzenie przeznaczone do zajęć edukacyjnych w terenie.

Ważnym elementem będzie także możliwość odpoczynku w spokojnym otoczeniu. Z perspektywy mieszkańców oznacza to teren, gdzie będzie można spacerować i obserwować naturę, ale bez przekształcania stawów w intensywnie „urządzoną” przestrzeń wypoczynkową. Zgodnie z zapowiedziami gminy, funkcja rekreacyjna ma być podporządkowana ochronie środowiska.

Rodzime nasadzenia i łąki kwietne: wsparcie dla zapylaczy i ptaków

Istotną częścią projektu będą nowe nasadzenia. Zawiercie chce wprowadzać gatunki rodzime, które lepiej znoszą lokalne warunki – w tym wilgoć oraz częściowe zacienienie – i jednocześnie realnie wspierają miejski ekosystem. Takie rośliny sprzyjają owadom zapylającym, ptakom i drobnym zwierzętom, a przy tym są bardziej odporne na warunki panujące na miejscu.

Uzupełnieniem mają być łąki kwietne tworzone z mieszanek traw i bylin. Ich utrzymanie zaplanowano w modelu przyjaznym naturze: koszenie dwa razy w roku, tak aby rośliny mogły zakwitnąć i wydać nasiona. W efekcie łąki mają stać się naturalnym źródłem pożywienia dla zapylaczy – pszczół, motyli i innych owadów, bez których trudno mówić o stabilnej bioróżnorodności w mieście.

„Klasa pod gołym niebem” – edukacja ekologiczna z kodami QR

Projekt przewiduje także komponent edukacyjny. Na terenie Stawów Holenderskiego mają pojawić się tablice informacyjne, a część treści ma być dostępna w wersji cyfrowej – poprzez kody QR. Dzięki temu odwiedzający będą mogli dowiedzieć się więcej o roślinach, zwierzętach, siedliskach wodnych oraz metodach ochrony przyrody w warunkach miejskich.

„Planowane są tablice edukacyjne wyposażone w kody QR prowadzące do materiałów cyfrowych.”

UM Zawiercie

Takie rozwiązania mają wspierać prowadzenie zajęć terenowych oraz obserwacji przyrodniczych. Dla szkół i rodzin może to oznaczać łatwiejszy dostęp do edukacji „w praktyce” – w miejscu, gdzie przyroda nie jest tylko tłem, ale głównym bohaterem.

Nie tylko stawy. Drugi projekt obejmie 28,4 tys. m² zieleni w mieście

Stawy Holenderskiego są największym z dwóch aktualnie realizowanych przedsięwzięć ekologicznych gminy, ale równolegle rusza również zadanie pod nazwą „Ochrona przyrody i bioróżnorodności terenów zieleni miejskiej w Gminie Zawiercie”. W tym przypadku dofinansowanie wynosi 6 127 847,20 zł, a całkowita wartość projektu to 7 209 232,00 zł. Zakres obejmie blisko 28,4 tys. m² zieleni w różnych punktach miasta – m.in. przy ulicy 3 Maja, rondzie Ochmana, Miejskim Ośrodku Kultury, na Łąkach Zuzankowych oraz na miejskich skwerach.

W planach są działania podobne w duchu do tych ze Stawów Holenderskiego, choć rozproszone po kilku lokalizacjach: wprowadzanie rodzimej roślinności charakterystycznej dla Jury Krakowsko Częstochowskiej, tworzenie siedlisk dla ptaków i owadów zapylających, montaż budek lęgowych i schronień, a także praktyki związane z zatrzymywaniem wody w krajobrazie. Wśród zapowiadanych rozwiązań pojawia się też pozostawianie martwego drewna oraz ograniczenie usuwania biomasy.

Łącznie na oba przedsięwzięcia Zawiercie pozyskało ponad 13,4 mln zł dofinansowania. Największa część środków ma wesprzeć działania nad Stawami Holenderskiego – miejscu, które po zakończeniu prac ma jednocześnie lepiej chronić przyrodę i oferować mieszkańcom kontakt z naturą w spokojniejszej, mniej „parkowej”, a bardziej naturalnej odsłonie.